સર્કસ – એક યુગનો અંત

‘ અમેરિકાનું પ્રખ્યાત રીંગલિંગ બ્રધર્સ 146 વર્ષે આજે બંધ થવા જઈ રહેલું છે.’

આમતો આ સારા સમાચાર ના કહેવાય, કેમકે એની સાથે કેટલા લોકો સંકળાયેલા હતા ? એ દરેક આજે બેરોજગાર બનશે. સાથે સાથે પ્રાણીઓને રાહત પણ મળશે. જોકે ભારતમાં તો ક્યારનુંય આ લુપ્તાતાના આરે જ છે. અમુક ગામડાઓ સિવાય ક્યાંય એ જોવા મળતું નથી. જોકે ભારતમાં જે સર્કસ થતા તેના કરતાં આ સર્કસ નું કદ ખૂબ ઉંચુ હતું. એની ભવ્યતા ગજબની હતી. પણ આજના સોસીયલ મીડિયાના જમાના માં તેને સર્વાઇવ કરવું અઘરું હતું. ( આમતો સોસીયલ મીડિયાએ ઘણા લોકોને બેકાર બનાવી દીધા છે, અને સાથે સાથે બેક્કાર પણ બનાવી દીધા છે. ). સર્ક્સમાં જે કરતબ બતાવતા હતા એ અત્યારે લોકો ફેસબુક અને યુ ટ્યુબ પર મફતમાં બતાવે છે. ( આપણે મફત જોઈએ છે, પણ એ લોકો તો કમાય જ છે.) જોકર તો અત્યારે દરેક લોકો બની શકે છે. ઓપ્પો અને વિવો જે સેલ્ફીના ફોન નો અતિરેક કરે છે, એનાથી જોકરોનું પ્રમાણ વધી ગયુ છે. ( કોઈએ બંધ બેસતી પાઘડી ના પહેરવી, આ જનરલ વાત છે. )

અત્યારના છોકરાઓને તો સર્કસ કેવું હોય એ કદાચ ખબર જ નહીં હોય પણ 90’s માં તો આની સારી એવી બોલબાલા હતી. રજાઓના દિવસો હોય કે તહેવારો, મેદાનમાં તંબુ બંધાવના ચાલુ થઈ જતા. વાઘ સિંહ ની ગાડીઓ આવતી. જ્યાં સુધી એ તંબુઓ બંધાય ત્યાં સુધી જોકરો ગામમાં ફરીને તેની જાહેરાત કરતા. અને ગામ માં કોઈ ઠીંગુંજી હોય તો એને સર્કસ હોય ત્યાં સુધી કામ મલી જતું. અમારે તો ઘરની પાછળના મેદાન માં જ સર્કસ આવતું, એટલે રાત્રે ધાબમાં સુતા હોઈએ ત્યારે વાઘ સિંહ ના અવાજો સંભળાય. ( બૌ ફાટતી’તી યાર ) એક વાર તો જોવા જવાનું પાક્કું હોય જ. પણ બેસવાનું છેક છેલ્લે પાટિયા પર. ( આગળ વાઘ સિંહ ની બીક લાગતી હતી અને આગળની ટિકિટ પણ વધારે હોય ).

એક સમયમાં સર્કસ પર ફિલ્મો અને સિરિયલ પણ બનતી, અને રાજ કપૂર, રિશી કપૂર, શાહરુખ ખાન, આશુતોષ ગોવારીકર જેવા દિગ્ગજ લોકો તેમાં અભિનય કરતા. આનાથી જ એની જાહોજલાલી માપી શકાય છે.

” સર્કસ તો આજે પણ ભજવાય છે, ફક્ત તંબુઓ બંધાતા નથી. લોકો મન ફાવે ત્યાં અને મન ફાવે તેમ ભજવે છે. ”

~ સુશાંત ધામેચા

ટીવી ની જાહોજલાલી…

 

Onida Television Advertisement of 90’s
Bush Black and White Television

 

 

 

 

 

 

” ભારતમાં ટીવીના દર્શકોમાં 78 ટકાનો ઘટાડો. “ આ સમાચાર વાંચ્યા. મને તો લાગતું હતું કે મેં જ ટીવી જોવાનું ઓછું કરી દીધું છે, પણ હું એકલો નથી. મને ટીવી સામે બેસી રહેવાનો ભારે કંટાળો આવે. હું કોઈ વાર જોવું તો બસ સોંગ્સ જોવું, બાકી મુવી તો મેં છેલ્લે ક્યારે જોયું યાદ નથી. કારણકે એના સિવાયની પ્રવૃત્તિઓ એટલી બધી વધી ગઈ છે, કે એના માટે સમય કાઢવાનું મન નથી થતું. અને કદાચ જો સમય કઢીને મુવી જોવા બેસું તો જાહેરાતનો અતિરેક જોઈને થોડીજ વારમાં કંટાળો આવવા લાગે છે. પણ આત્યારે જ્યારે વેકેશન ચાલે છે, ત્યારે મને ખરેખર ટીવી ની દયા આવે છે. મેં વેકેશનમાં એની જાહોજલાલી જોયેલી છે, અને 90 ના દાયકા વાળા દરેક લોકો આના સાક્ષી હશે જ.

અમારા ઘરે લગભગ 1986 થી ટીવી છે. એ વખતે બુશ કંપની નું બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ટીવી હતું. અને દૂરદર્શન જ આવતું. અગાસીમાં એન્ટેના લાગવાનું. જેટલી અગાસી નીચી હોય એટલી એન્ટેનાની પાઇપ ઉંચી લગાવવી પડે. રવિવારે પપ્પા અગાસી પર જઈને એન્ટેના ગોળ ગોળ ફેરવીને ઠીક કરે અને હું ટીવી પાસે બેસીને સિગ્નલ કેવો આવે છે એ બૂમ પાડું, ‘ એ આયુ, એ ગયું, બસ-બસ, ચાલશે. ‘. ત્યારે દૂરદર્શન પર મહાભારત ચાલુ થયું. એ વખતે અમારે સોસાયટી માં અમુક ના ઘરે જ ટીવી હતા. તો અમારા ઘરે પણ રાવીવરે મહાભારત જોવા ભીડ થતી. લોકો ટીવી ને પગે લાગતા. એ અરસામાં ટીવીનું વેચાણ પણ વધ્યું હતું અને નવી ચેનલોનું પણ આગમન થયું. હવે એ વખતે મારા એક મિત્રના ઘરે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ટીવી હતું, તેને તેની આગળ ભૂરા અને લાલ રંગનો કાચ લાગયો હતો જેથી એ થોડું રંગીન જેવું લાગે. હવે આના પરથી અનુમાન લગાવી શકાય કે લોકો ને ટીવીનું કેટલું ઘેલું હતું.

હવે મારી વાત કરું તો મને પણ ટીવી નું એટલું જ ઘેલું હતું. હવે અમે જુનું બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ બુશનું ટીવી વેચી અને નવું ઓનિડા નું કલર ટીવી વસાવ્યું હતું. એ વખતે ટીવીમાં રિમોટ નોહતા આવતા. અને મને ચેનલો બદલવાની કાયમ ખુજલી રહેતી. એટલે હું પલંગ પર સુતા સુતા પગથી ટીવીની સ્વિચ દબાવીને ચેનલો બદલતો. હવે એ વખતે સીડી, ડીવીડી કાઈ આટલું હાથવગું હતું નહીં એટલે મુવી તો જે ચેનલ પર આવતું હોય એ જ જોવાનું. રોજ સવારે સમેવાળાના ઘરે જઈને પેપર માંથી આજે કાઈ ચેનલ પાર કયા મુવી છે એ લખી લાવું. જો એમા કોઈ સારું મુવી હોય તો મજા નૈતર હરે હરે. વેકેશનમાં આ મારો નિત્યક્રમ રહેતો. હવે એક વખત વેકેશનમાં જ કેબલ વાળાની હડતાલ પડી અને બધી ચેનલ બંધ થઈ ગઈ. એટલે આપણે ઘરે કંટાળ્યા. પપ્પા એ દુકાને આવવા કહ્યું, મેં વિચાર્યું ટાઈમ પાસ તો થશે અને સાથે સાથે ખિસ્સા ખર્ચી પણ મળી રહેશે. એ બંને મળ્યું, અને કેબલ વાળાઓની હડતાલ પણ થોડા સમયમાં પતી ગઈ, પણ હવે દુકાન તો રોજ જવું જ પડે એવું થઈ ગયું હતું. એટલે આપણી વાટ લાગી ગઈ.

છતાંપણ ટીવીની મોજ તો ચાલુ જ હતી. અમારું ભાઈબંધોનું એક ગ્રુપ હતું, તેમાં હું, પ્રીતેશ, મિતેષ અને મયંક રોજ મિતેશ ના ઘરે ઉપર ગેલેરીમાં બેસીએ, તેની ડેકમાં સોનુ નિગમનું દીવાના આલ્બમ સાંભળીએ. હવે એ વખતે જો મેચ હોય તો મિતેષ પોતાનું ટીવી ઉપર લઇ આવે. એ વખતે તો 21 ઇંચના પણ ભારે ભરખમ ટીવી આવતા હતા. પણ એ લગભગ રોજ જ તેને ઉપર લાવે અને ફરી પાછો નીચે લઇ જાય. જો મેચ ના હોય તો અમારા કેબલ વાળા ભાઈ એ એક ડિમાન્ડ સોન્ગ ચેનલ ચાલુ કરી હતી. તેમાં ફોન કરીને આપણું ફેવરિટ સોન્ગ વગાડવાની રિકવેશટ કરવાની. એમ તો એના ફોન ના બિલ મોટા અવવા લાગ્યા. એમાં એ વખતે મારુ અને મિતેષનું એક ફેવરિટ સોન્ગ હતું, અદનાન સામી નું ” મુજકોભી તો લિફ્ટ કારા દે “. જ્યારે એ સોન્ગ ડિમાન્ડ ચેનલ પર આવે ત્યારે તે મને મારા ઘરની લેન્ડલાઈન પર મિસ્કોલ મારે એટલે હું એ સોન્ગ જોવું.

પણ આ બધાની એક મજા હતી. આજે તો આવા કશાની જરૂર જ નથી. યુ ટ્યુબ પર બધું હાથવગું થઇ ગયું છે અને  જીયો પર બધી ટીવી ચેનેલો મફત જોવા મળે છે. હમણાં આઇપીએલ ચાલે છે, તો એક વાર હું અમારે ત્યાં વૃંદાવન ગ્રાઉન્ડમાં ટેન્ટ બઝાર ભરાય છે, ત્યાં ટેન્ટ વાળો પોતાના મોબાઈલમાં લાઈવ મેચ જોતો હતો. ત્યાં બહાર એક સેન્ડવીચની લારી વાળો યુ ટ્યુબ પર સોંગ જોતો જોતો સેન્ડવીચ બનાવતો હતો.

છેલ્લે એક વાત કે અમને પરીક્ષા સમયે સજા પણ ટીવી નહિ જોવા દેવા બાબત ની જ થતી હતી અને અમને એનું દુખ પણ થતું હતું. અત્યારે એ સજા મોબાઈલના ડેટા પેક માટે પરિવર્તિત થઇ ગઈ છે.

Neighborhood

“Neighbor is the First Relative “. Actually in Gujarati we are saying that “Pahelo Sago padoshi”. Let me first clarify this sentence.  In the society, I live since my birth I.e. 1985, is a congested. There are 42 raw houses in the area smaller than half of the cricket ground. There is one common wall between the two houses. So, one can easily peek into the neighbor’s home. Even if we talk normally, then also neighbor can hear our conversation without giving special attention. Many of the members of our society can’t live anywhere, other than this society. Or rather I can say, no one other than our society member will accept them. So, there is no any point of Unseen Neighbor in our society.

But, in today’s fast culture, where no one has time for their own family or even for self, no one care about the neighbor. But at our society we do. Still I remember when one of our neighbors was finding a buyer for their house, we, the other society members went to him and urge him to sell the house to a sophisticated family, to whom we can trust.

Because till today, we believe that Dahi only can be made with the yogurt borrowed from the neighbor’s home.  And potato should be borrowed from neighbor’s home only. This is the rules of our society culture.

But now-a-days, the culture is being changed. Everyone wants to live a personal life, means no one wants another person to peek in their life. But really I am feeling it is harmful to our social life. We all are connected to the friends or relatives living thousands of miles away, but we doesn’t know our neighbor, or even we are not trying to get in touch with them. I am writing this because I personally felt this. Several months ago, I went to help my friend in shifting his house holds to the new one at Vadodara. We had transferred all households including refrigerator, wardrobe, bed and many more items to 4th floor. We use both stairs and the lift to shift all the house hold. But I wondered, we took almost 3 hours in shifting and no any single member of the building had open the door to check the activity. Even his future neighbor had also not opened the door once.

What is the meaning of existence of Neighbor, to whom we can’t see? Neighbor culture is almost on the edge of finish line in the city. I will blame social media for the demolition of Neighbor culture. All want to live virtual life. Neighbors are connected to each other, but on the social media. They don’t meet other than any social event. In 90’s when mobile was not in reach of a common man, and so the internet, all were communicated personally.

untitled1

So, step out of the house, see your neighbor. Talk with them. Don’t ask their WhatsApp number, to be in touch personally forever.

 

એક અનોખી પહેલ – ભાગ – ૨

થોડા સમય પહેલા મેં આ મથાળા સાથે એક લેખ લખ્યો હતો. તે વખતે વિષય હતો, ગુજરાત લીટરેચર ફેસ્ટીવલનો. ત્યાં સાબરમતી જેલના કેદીઓને બોલાવવામાં આવ્યા હતો, જેઓ સારી કવિતાઓ લખતા હતા. જેલની જીંદગી, જેલના કેદીઓની જુબાની કવિતાના સ્વરૂપમાં સંભાળવા મળી હતી.ત્યારે તેના વિષે લખવાની ઈચ્છા થઇ હતી અને એક અનોખી પહેલ મથાળા સાથે એ લેખ અને તેઓએ લખેલી કવિતા પણ લખી હતી. હવે આવીજ એક બીજી ખુબ સરસ અને પ્રેરણાદાયી પહેલ જોયી, જાણી અને તેનો લાભ પણ લીધો. એટલે એને વિષે આજે થોડુ વિગતે લખવાનું મન થયું.

ગુજરાતમાં ઘણી જગ્યાએ અત્યારે ‘પુસ્તક પરબ’ ચલાવવામાં આવે છે. નડિયાદમાં ડાહીલક્ષ્મી લાયબ્રેરી દ્વારા આ અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે. પણ આજે જેની વાત કરવી છે, તે થોડી તેના જેવીજ યોજના છે. તેનું નામ છે ‘પુસ્તક યોજના’. આનું માધ્યમ સોશિયલ મીડિયા છે. આ યોજના મોરબીના એક સુજ્ઞ વાચક અને દાનવીર વિજયભાઈ ત્રિવેદી ચલાવે છે. તેઓ ફેસબુક પર પોસ્ટ મૂકી જરૂરિયાત વાળા ( વાંચવાના ખપ વાળા ) વાચકોને ઘેરબેઠા પુસ્તક પહોચાડે છે. આમાં મને પણ બે વાર લાભ મળ્યો છે. પછી વિજયભાઈ સાથે વાત કરી અને વિગતે જાણવાની કોશિશ કરી,

વિજયભાઈ મૂળ હળવદમાં વાતની છે, પણ અત્યારે મોરબીમાં જ રહે છે. તે જે અભિયાન ચલાવે છે તેના પરથી મને લાગતું હતું કે તેઓ એક વાચનપ્રેમી હોવા જોઇએ, અને હું સાચો હતો. પણ એ એક વાચક થી ઉપરની કક્ષાના હતા. તેઓ લોકોને વાચતા કરવામાં પણ માને છે. તેમનું ફેસબુક પોસ્ટ જોઇને તો એમ પણ લાગે છે કે એ એક રંગીન મિજાજી માણસ છે. ( હોય જ, અને હોવું પણ જોઇએ ). તેમણે આ અભિયાન ની શરૂઆત તેમની પાસે પડેલા સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના પુસ્તકો ના વિતરણથી કરી હતી. તેને સારો પ્રતિસાદ મળતા તેઓએ તેઓની અંગત લાયબ્રેરીના પુસ્તકો પણ ફેસબુક ના માધ્યમથી વાચકો માટે ખુલ્લા મુક્યા. આ યોજના ને ખુબ જ સારો પ્રતિસાદ મળ્યો. જેમને ના મળ્યા તેમણે ફોન કરીને વિનંતી કરી, તો વિજયભાઈએ તેમને પોતાના ખર્ચે ખરીદીને આપ્યા. શરૂઆતમાં કુરીયારનો ખર્ચ પણ પોતે ઉઠાવતા. પછી તેની પણ થોડી મદદ મળતી થઇ. સુરતના મારૂતિ કુરિયરના એક ભાઈએ તો આખા મહિના માં મોકલાયેલા પુસ્તકોનો કુરિયર ખર્ચ જ જાતે ભોગવી લીધો. હવે પોતના અંગત સંગ્રહથી શરૂઆત કરનાર વિજયભાઈ ને ઘણા વાચકોએ પોતાના પુસ્તકો પણ લોકો સુધી પહોચાડવાની વિનંતી કરી. મેં પણ મારા બે પુસ્તક તેમના મારફત ઈચ્છુક લોકો સુધી પહોચાડ્યા. તેઓ રેગ્યુલર સવારે પુસ્તકોના નામ લખે અને રાતે નવ વાગે પોતે ડ્રો કરીને વિજેતાઓના નામ નક્કી કરી, બેજે દિવસે એમના નામ ફેસબુક પોસ્ટમાં મૂકી, તેમની ડીટેલ માગવી તેમને કુરિયર મારફતે મોકલી આપે.

હવે આ ભગીરથ કાર્યમાં ઘરવાળાઓ નો સપોર્ટ ખુબ જરૂરી હોય છે. વિજયભાઈ તે પણ ભરપુર મળ્યો છે. એટલે જ તેઓ આટલા સફળ થઇ શક્યા છે. તેમના ઘરના સદસ્યો નવરાશના સમયમાં કુરિયર તૈયાર કરવાના કામ કરી તેમની મદદ કરે છે. આ બતાવતો એક ફોટો તેમણે તેમના ફેસબુક પર મુક્યો હતો.

જો કોઈ પણ આ યોજનાનો લાભ લેવા માંગતા હોવ તો ફેસબુક પર Vijaykumar Ramchandra Ambashankar Trivedi નો સંપર્ક કરી શકે છે. જો તમારી પાસે કોઈ સારા પુસ્તકો હોય તો તમે તેમના મારફતે વાચકો સુધી પહોચાડી પણ શકો છો.

બસ, ફરીથી આવી જ કોઈ અનોખી પહેલ કરનાર વ્યક્તિ કે સંસ્થા વેશે જલ્દીથી જ મળીશું. જો આપમાંથી કોઈ પણ આવી કોઈ પહેલ વિષે જાણતા હોવ, તો મારા બ્લોગ પર મારી ડિટેલ છે. ત્યાં મોકલી શકો છો.

બસ એમજ…

સવારનો સમય હતો, હું બસમાં આગળ બેઠો હતો. રસ્તાની બાજુએ એક હોટેલની બહાર ઉભેલા ચોકીદારે અમારા ડ્રાઇવર ભાઈને ( આમતો ડ્રાઇવર ને પણ પ્લેનના પાઈલોટ જેવા માન મળવા જોઈએ, ખાસ કરીને ભારતમાં, જ્યાં હવામાં ઉડવા કરતા રોડ ઉપર વાહન ચલાવવું ઘણું અઘરું છે. ) હાથ કર્યો. મેં આશ્ચર્યથી ડ્રાઇવર ભાઈને પૂછ્યું, કે તમે ઓળખો છો એમને ? તો કે, ના એટલું કઈ ખાસ નઈ, પણ આતો એક વાર એક ગેસ્ટને લેવા એ હોટેલમાં ગયો હતો, ત્યારે એકાદ કલાક ગેસ્ટની રાહ જોવાની થઇ હતી. તો એ દરમ્યાન તેમની સાથે બેઠો હતો અને બસ એમ જ મળ્યા હતા અને આજે પણ એ મને હાથ કરે છે અને હું એમને હાથ કરું છુ. હવે આવું તો મેં ઘણી વાર જોયું હતું, કે જયારે સામેથી કોઈ એસ.ટી બસ કે સ્કુલ બસ આવે ત્યારે અમારા ડ્રાઇવર ભાઈ અને પેલા સામે વાળ ડ્રાઇવર ભાઈ એકબીજાને હાથ કરતા. ત્યારે પણ હું તેમને પૂછતો, કે ઓળખે છે? ત્યારે પણ એ એમજ કહેતા કે ના-ના આતો રોજ સામે મળે એટલે બસ એમજ ઓળખે.

આમ સંભાળવામાં કઈ નવી લાગે એવી વાત નથી. પણ એકવાર પોતે પોતાનો ફ્લેશબેક જોઈ જોજો, કે આપણે આવા કેટલા લોકોને ઓળખીએ છીએ, કે રોજ ફક્ત હાથ જ હલાવીએ છીએ. ઘણા કિસ્સામાં તો આવો ‘બસ એમજ’ નો સંબંધ મૈત્રીમાં પણ ટ્રાન્સફર થઇ જતો હોય છે. કોઈ વાર એવું પણ બને કે એ વ્યક્તિ આપણને કપરા સમયે કામ લાગી જાય અથવાતો આપણે તેને કામ લાગી જઈએ. અને હું તો એમ માનું છુ કે જીંદગીમાં આવા પણ મિત્રો હોવા જોઈએ.

મિત્રો તો ઘણા છે,  જે  એક સાદે  (અવાજે) ભેગા  થાય,

પણ, જોઈએ છે એવા પણ, જે રોજ રસ્તામાં ભેગા થાય.

—  સુશાંત ધામેચા.

હવે હું મારી પોતાની વાત કરું, તો હું લગભગ ૮માં ધોરણમાં ભણતો હતો ત્યારથી મારી દુકાને બેસતો. રોજ સાયકલ લઈને એકજ રસ્તેથી દુકાને જવાનું થાય. ત્યાં રસ્તામાં કોલેજના છોકરાઓ બાકડા પર બેસીને પત્તા રમતા હોય. હું તો મારી ધૂનમાં જતો હોઉં. કોઈ વાર સાયકલ પર હોઉં તો કોઈ વાર ચાલતો. પણ થોડા સમય પછી અમારે એકબીજા સામે જોઇને માથું હલાવવાનો સંબંધ થયો. અને આવું લગભગ ઘણા વર્ષો સુધી ચાલ્યું. પણ આજે એ વાતને ૨૦ વર્ષ જેટલો સમય થઇ ગયો છે, છતાપણ અમે જયારે પણ મળીએ છીએ ત્યારે વાત થાય છે અને કોઈ વાર હું ચાલતો જતો હોઉં ( હું રોજ સાંજે ઓફિસની બસ મને ડ્રોપ કરે પછી ઘરે ચાલતો જ જતો હોઉં છુ. ) ત્યારે એ બાઈક પર ઘર સુધી લીફ્ટ પણ ઓફર કરે છે.

મારે તો રોજે જ ૫૦ કી.મી. ની મુસફારી બસમાં કરવાનું થતું હોય છે. એટલે મારા જેવા ઘણા રોજના મુસાફરી વાળા રોજે જ જોવા મળે. એમાં ખાસ એક કાકા રોજ સાંજે સોજીત્રા થી પીપળાવ ની વચ્ચે ચાલતા જોવા મળે. એમની ઉમર લગભગ ૭૦ વર્ષ કરતા વધારે હશે. પણ દેવાનંદ સ્ટાઈલની ટોપી, ઈસ્ત્રી ટાઈટ પેન્ટ-શર્ટ અને એક હાથ માં લાકડી સાથે ફૂલ જોશમાં એ ચાલતા હોય. એમાં પહેલી વાર મેં એમને સામેથી હાથ કર્યો, તો એમનું ધ્યાન થોડું મોડું પડ્યુ એટલે અમારી બસ આગળ નીકળી ગઈ, પણ બીજે દિવસે પણ મેં હાથ કર્યો, તો એમનું ધ્યાન અમારી તરફ પડ્યું અને એક સરસ મજાનું બોખું સ્મિત છલકાયું. બસ પછી તો હવે અમારે આ રોજનું થઇ ગયું. એ અમને હાથ કરે અને અમે એમને હાથ કરીએ. અમે કઈ એકબીજાને ઓળખતા નથી પણ, બસ એમજ….ઓળખીએ છીએ….

બદલાવ – ખુદથી શરૂઆત…

તમે આમ કેમ કર્યું, તમે આમ કેમ ન કર્યું,

આવી દલીલો કરવાનું કામ તો ઘણા લોકોએ કર્યું,

પણ આ કઈ રીતે કરવું, અને કોનાથી શરુ કરવું,

એ કોઈએ કેમ ના વિચાર્યું?

સહેલા છે લોકોના માથે દોષના ટોપલા નાખવા,

પણ અઘરું છે, એ દોષોને લોકોમાંથી મીટાવવા,

ચાલો આપણે પણ વિચારીએ, કે કઈ રીતે કરીશું બદલાવ,

પણ એક વાર ખુદ થી શરૂઆત તો કરીએ….

                                              —         સુશાંત ધામેચા.

શહેરના મોભાદાર વિસ્તારમાં એક 100 મકાનોની વિશાળ કોલોની હતી. તેમાં દરેક જાતિના અને જ્ઞાતિના લોકો રહે છે. કોલોની ની અંદર જ અનાજ, રોજિંદી જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુ અને મોજશોખની વસ્તુઓના સ્ટોર પણ હતા. આમા વિશેષતા એ હતી કે વર્ષો પહેલા, અહીંયા એક સજ્જન હતા, જેમણે અહીં તમાકુ, સિગારેટ વગેરે જેવી કેફીલી વસ્તુઓનું વેચાણ બંધ કરાવ્યું હતું અને લોકોએ એને માનભેર સ્વીકાર્યું પણ હતું. પણ હવે એ વાતને વર્ષો વીતી ગયા અને પેઢી પણ બદલાઈ ગઈ, છતાં પણ આજના સેક્રેટરીએ એ કાયદો રાખેલો જ છે. પણ કોલોનીના અમુક રહીશો સ્ટોર વાળા જોડે મળીને ચોરીચુપેથી કેફી દ્રવ્યો મેળવતા. આ વાતથી ખુદ સેક્રેટરી પણ અજાણ નોહતા, પણ તેમાંથી તેમને પણ હિસ્સો મળતો હતો, એટલે એ આંખ આડા કાન કરતા. અને આ ઉપરાંત જેને બીક લાગતી કે મને કોઈ જોઈ જશે, એ લોકો કોલોની ની બહાર જઈ મોજશોખ કરીને આવતા..

હવે, એક વાર નશીલા પદાર્થોનું વધારે પડતું સેવન કરવાથી અમુક લોકો બીમાર પડ્યા, કોઈનું મોત પણ થયું. એટલે કોલોનીના અમુક રહીશોએ સેક્રેટરીને એની કમ્પ્લેન કરી, કે આમ અંદરખાને ચાલતા વેચાણ ને બંધ કરો. સેક્રેટરીએ પણ આવું કારવાનની બાંહેધરી આપી. પણ આ ચાલતું જ રહ્યું. લાંબા સમયે અમુક લોકોને આની લત લાગી ગઈ અને ઘર-પરિવાર પણ ખોવાનો વારો આવ્યો. ફરી પાછું અમુક વર્ગ કે જેમના ઘર-પરિવાર નષ્ટ થવાના આરે હતા, તેમને સેક્રેટરીને આવું વેચાણ કડક રીતે બંધ કરવાની રજુઆત કરી. પણ આમાં સેક્રેટરી કાયદા પ્રમાણે દંડ થી વધારે કશું કારી શકે નહીં. એટલામાં સેક્રેટરીને તેમના એક મિત્રએ કહ્યું, કે તમે તે લોકોને કહી દો, કે તેઓ પોતે તેમના સમાજમાં જાગૃતિ કેમ નથી ફેલાવતા? ત્યારે સેક્રેટરીએ તેના મિત્રને કહ્યું કે, મિત્ર તારી વાત સાચી છે, પણ જો હું એમને એમ કહું તો ફરી વખતની સેક્રેટરીની ચૂંટણીમાં મારા પદ નું જોખમ છે. એટલે એને આશ્વાસન આપવું એમાજ મારી ખુરશીની ભલાઈ છે. ત્યારે એનો મિત્ર એની પર થોડો ઘીન્નાયો અને કીધું કે, મિત્ર જો આ લોકોનું સારું થશે, તો પણ એ લોકો તને ફરીથી સેક્રેટકરી બનાવશે જ ને ? તારી આ નીતી ખોટી છે. તું એ વર્ગનો કોઈ અગ્રણી હોય તેને બોલાવ અને તેને સમજાવ. પણ આ સમયગાળા દરમ્યાન નશીલા પદાર્થના સેવનથી લોકોનું સ્વાસ્થ્ય વધારે બગડી રહ્યું હતું, એટલે એ ચોક્કસ વર્ગનો જ એક વડો આની ફરિયાદ લઈને ગુસ્સામાં સેક્રેટરી જોડે ગયો. તેઓ વચ્ચે થોડી ઉગ્ર બોલા-ચાલી થઇ. સેક્રેટરીએ તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે સમજવા તૈયાર ન હતો. પણ એક દિવસ જે વ્યક્તિ કમ્પ્લેન કરવા આવ્યો હતો એનો છોકરો જ એ નશીલા પદાર્થ ખરીદતો એની નજરે ચડ્યો. સાંજે ઘરે બધા બેઠા હતા ત્યારે તેણે તેને શાંતિથી બેસાડીને સમજાયો, કે બેટા, તું આ જે કરે છે, એ સ્વાસ્થ્ય માટે સારું નથી. આનાથી ફક્ત સ્વાસ્થ્ય અને રૂપિયાનો બગાડ જ થાય છે. એને છોડી દે. ત્યારે તો છોકરાને તેના પિતા પર ગુસ્સો આયો, પણ કઈ બોલ્યો નહિ. થોડા દિવસો પછી ફરીથી આવું બન્યું. આ વખતે કોલોની ના સેક્રેટરીએ પણ તેને જોયો. એ દિવસે સાંજે ફરી પાછુ એણે એના છોકરાને સમજાવ્યો. આ વખતે એનામાં થોડું પરિવર્તન લાગતું હતું. એટલામાં જ સેક્રેટરી પણ તેમના ઘરે આવી પહોચ્યા. તેઓ પણ છોકરાને આવા પદાર્થોની આડ અસર વિષે સમજાવવા લાગ્યા. ત્યારે છોકરા એ અને તેના પિતાએ ગુસ્સે થઈને સેક્રેટરીને કહ્યું કે, જો તમે આ બધું જાણો જ છો, તો પછી આને બંધ કેમ નથી કરાવતા? ત્યારે સેક્રેટરી એ કીધું કે ભાઈ મેં તો બંધ કરાવેલું જ છે, પણ અમુક લોકો એને દુકાનદારને વધારે રૂપિયા આપવાની લાલચ આપીને એ વસ્તુ ખરીદે છે. અને દરેક વ્યક્તિ પ્રમાણિક હોય એ સંભવ નથી. ત્યારે પેલો બાપ-દીકરો બંને અકળાઈને બોલ્યા તો પછી અમે શું કરીએ?

ત્યારે સેક્રેટરીએ એકદમ નરમાશથી કહ્યું, જો ભાઈ હું અને મારી કમિટી અમારું કામ તો કરીએ જ છીએ. હા, આમાં કોઈ બેઈમાન હોય એમ બની શકે. પણ જો આપણે આપણા સમાજ ને જ આ વસ્તુઓનું સેવન ન કરવા બાબતે જાગૃત કરીએ તો? દર વખતે કઈ દંડ કે સજા કરવાથી કામ નથી પતી જતું. સમાજમાં તેના વિષે જાગૃક્તા લાવવી અનિવાર્ય છે. જો એ થશે તો, ભલેને કોઈ મફત આપશે તો પણ કોઈ લેવા તૈયાર નહિ થાય, અને એ આપોઆપ બંધ થઇ જશે.

પછી તો બાપ-બેટાએ આ અભિયાન ચાલવ્યુ, સેક્રેટરીએ અને તેમની કમિટીએ પણ સાથ આપ્યો અને એક વ્યસનમુક્ત કોલોની બની ગઈ.

This slideshow requires JavaScript.

( આ વાત અત્યારે દારૂબંધી કડક બનાવવાના સંદર્ભે ચાલતા અંદોલનના સંદર્ભમાં છે. આમતો પહેલી વાર આવી કોઈ સ્ટોરી લખી છે, એટલે ભૂલચૂક બદલ માફ કરજો. પણ પરિવર્તન આપણે  જ લાવી શકીએ. જો તમે સારા માર્ગે ચાલવાનો કે લોકોને ચલાવવાનો પ્રયાસ કરશો, તો બીજા સારા લકો અવશ્ય તમને મદદ કરશે જ. પણ બસ ખાલી કોઈની ઉપર અપેક્ષા રાખીને બેસી રહેવાથી કોઈ કામ થતું નથી. આપણા પરિવાર, સમાજ માટે આપણે જ આગળ આવવું પડે. સમાજમાં જાગૃક્તા લાવવી પડે.)

 

ટૂંકું ને ટચ…

અત્યારે વ્હોટ્સએપમાં મેસેજ આવતા હોય છે, તેમાં દર 15-16 લીટી પછી see more લખેલું હોય, એ દબાવો એટલે ફરી પાછું આવું બે ત્રણ વાર થાય. એટલે હું પહેલા એ મેસેજ ને સ્ક્રોલ કારી ને જોઈ લઉં કે કેટલો લામ્બો છે. વચ્ચે વચ્ચે થોડો વાંચું, જો રસ પડે તો ફરી પહેલેથી વાંચવાનો, નહીંતર ખાલી રામ-રામ. એમ જ મને ફિલ્મ પણ એક બેઠકે આખી જોવાનો કંટાળો આવે છે. ( હા થિયેટર માં જોવા ગયા હોય તો વાત અલગ છે. ) જો હું ઘરે લેપટોપમાં મુવી જોઉં તો 2 કલાકનું મુવી હું 2 થી 3 દિવસે પૂરું કરું છું. એ પણ જો રસ પડ્યો હોય તોજ, બાકી તો એક વાર 15-20 મિનિટ જોયા પછી આખું જોવાનું ટાળી દઉં. જો મને સળંગ 2 કલાક ચોપડી વાંચવાનું કહો તો વાંચી શકું, પણ મુવી આપણા કામનું નહીં. એટલે હું યુટ્યુબ પર ટૂંકી ફિલ્મો શોધતો હોઉં. પણ એના વિશે વાત કરતા પહેલા મારે આ ટૂંકું અને ટચ વિશે થોડી વાત કરવી છે.

ગયા વર્ષે અમદાવાદ ગુજરાત લિટરેચર ફેસ્ટિવલ માં એક વિષય પર ડિબેટ હતી, ‘સાહિત્ય અને ફિલ્મો’. આ ડિબેટ માં સાહિત્યના બદલાતા પ્રકાર વિશે ચર્ચા હતી. પ્રાચીન કાળમાં કે જ્યારે કાગળની શોધ નહોતી થઇ ત્યારે વેદો વિદ્વાન પંડિતો ગાઈ ને કે બોલીને તેને બીજા સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડતા. પછી જ્યારે કાગળની શોધ થઈ ત્યારે એ બધા વેદો લખાયા અને એ સિવાય પણ ઘણું સાહિત્ય લખાયું, અને એટલું જ સાચવાયું. પકન સમય બદલાતા તેનું પણ ડિજિટલ રૂપ આયુ અને તેના કાળ પણ નાના થતા ગયા. અત્યારના કોઈ જુવાન છોકરાને વેદ વાંચવાનું કહો તો, એની શુ હાલત થાય એ આપણે ધારી શકીએ છે. એ જ રીતે સરસ્વતીચંદ્ર જેવી દળદાર નવલકથાનું ફિલ્માન્તરણ થયું અને આજની નવી પેઢી ને પણ એમાં રસ પડ્યો. એવી જ રીતે નાવલકથાઓનું સ્થાન ટૂંકી વાર્તાઓએ લીધું, અને ચોપડીઓનું સ્થાન મોબાઈલ એપ્લિકેશન અને કિન્ડલ જેવી ટેક્નોલેજીએ લઈ લીધું. કારણકે લોકોને ટૂંકું અને હાથવગું જ વાંચવાની આદત થાઈ ગઈ, કેમકે આજના ફાસ્ટ જમાના માં દરેકની પાસે સમયની અછત છે.

હવે પાછા મુદ્દા પર આવી જઈએ. મારે આજે વાત કરવી છે શોર્ટ ફિલ્મોની. જેમ પહેલા ફિલ્મો સાડા ત્રણથી ચાર કલાકની બનતી હતી અને અત્યારે બે કલાક ના સમય પૂરતી સીમિત થઈ ગઈ છે. (મને તો આ પણ મોટી લગે છે, હા, કોઈ સારો વિષય હોય તો વાત અલગ છે.) પણ આ બધાની વચ્ચે અમુક ફિલ્મ નિર્માતાઓ એવા પણ છે જેઓ શોર્ટ ફિલ્મો બનાવે છે અને એ ફિલ્મો 10 થી 15 મિનિટમાં જ ખૂબ મહત્વનો મેસેજ આપીને આપણને વિચારતા કરી મૂકે છે. હમણાં થોડા દિવસો પહેલા યુટ્યુબ પર બે-ત્રણ આવી જ શોર્ટ ફિલ્મો જોયી. તેમાની એક હતી, પિયુષ મિશ્રા દ્વારા અભિનીત ‘કથાકાર’. તેની વાર્તા જુના થિયેટરમાં રીલ ચલાવતા કર્મચારીની છે. એ થિયેટરના મલિક પોતાના થિયેટરને ડિજિટલ કરવાની વાત કરે છે, અને આ રિલમેન ને નોકરી માંથી છૂટો કરે છે. પછી હતાશ થઈને તે પોતાના અંતરિયાળ ગામડામાં જઈને ત્યાંના છોકરાઓને વાર્તા કહેવાનું કામ કરે છે. તેમની એક્ટિંગ માટે તો કોઈ શક કરી જ ના શકાય. અને વળી આ ફિલ્મ વહીસલિંગ વુડ્સે (સુભાષ ઘાઈ ની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ) બનાવેલી છે, અને આને કેટલાયે એવોર્ડ પણ મળેલા છે. અહીંયા એની યુટ્યૂબની લિંક આપું છું.

Kathakar – A Short Film

Kheer – A Short Film

આ સિવાય TVF જેવી એપ્લિકેશન પાર આવતી શોર્ટ સિરિયલ વિશે તો બધાને ખબર જ હશે. એમાં પણ ભારોભાર ટેલેન્ટ ભરેલું છે, પણ તે ખાસ યુથ ઓરિઇન્ટેડ હોય છે. કેમકે ત્યાં પહેલાજ નિહલાની સાહેબ ની બહુ પહોંચ નથી. નહિતર ત્યાંતો ડાયલોગ કરતા બીપ નો અવાજ વધી જાય. પણ અમુક વાર એવું લાગે કે આવી શોર્ટ ફિલ્મોના કલાકારો જો મોટા પડદે આવે તો ખરેખર મોટા કહેવાતા સ્ટાર્સને ભારે કોમ્પિટિશન આપી શકે.

( આમતો લેખનું નામ છે ‘ટૂંકું ને ટચ’ પણ લેખ થોડો મોટો થઇ ગયો. )

ચાલ ઝઘડીએ…

હું અને તું, પ્રેમ કરીએ છીએ,

કેમકે આપણે ઝઘડીએ છીએ…

ઝઘડ્યા પછી મનાવવાની કોશીશ,

કરીએ છીએ હું અને તું,

કેમકે આપણે પ્રેમ કરીએ છીએ…

ઝઘડા પછી પ્રેમ, અને

પ્રેમ માટે ઝઘડો કરીએ છીએ,

હું અને તું…

બહુ થયું પ્રેમનું ગળપણ,

બેલેન્સ કરવા જોડે જોશે થોડી તીખાશ,

ચાલ ઝઘડીએ હું અને તું…

આપણે ઝઘડીએ છીએ,

એટલે જ થાય છે પ્રેમની કદર,

નહીતર, ક્યાંથી ઓળખેત એકબીજાને,

હું અને તું…

અંત સુધી પ્રેમ કરવાં તો રહીશું,

હું અને તું જ…

તો ચાલને આજે થોડું ઝઘડીએ….

                                                   —        સુશાંત

ચલતી કા નામ જિંદગી

સવારનો સમય હોય એટલે બધા પોત પોતાના નોકરી, ધંધે, સ્કુલે કે જ્યાં જવું હોય ત્યાં જવાની તૈયારી કરતા હોય. અને દરેક પોતપોતાને ગમતા અને ફાવતા વાહનો વાપરતા હોય છે. મારે તો આ રોજ જ જોવાનું થાય, કારણ…. રોજ મારે લગભગ ૧૫ ગામડા વટાવીને ઓફીસ જવું પડે. જોકે મારે મારી સ્ટાફ બસમાં જ જવાનું હોય છે, એટલે બધાજ ગામડાનું સૌન્દર્ય માણવા મળે. હું ઘણી વાર જોતો હોઉં કે, રોજ સવારમાં દરેકનો નિત્યક્રમ એક જેવો જ હોય પણ તેની પદ્ધતિ ગામડે ગામડે અલગ હોય. હા, હું આણંદ થી નીકળું ત્યારે કોઈ બાઈક કે ગાડી લઈને ઓફીસ જતા હોય, સાથે છોકરાઓને સ્કુલે મુકવા લઇ જતા હોય. મોટા છોકરાઓ જાતે સાયકલ લઈને જતા હોય, એનાથી મોટા હોય તો બાઈક કે એકટીવા લઈને જતા હોય. પણ જેમ જેમ આગળના ગામડાઓમાં જતો જાઉં તેમ તેમ આ પદ્ધતિઓ બદલાતી જાય. આજે એ જ વાત કરવી છે, કે ચલતી કા નામ ગાડી તો છે, પણ ચાલતી કા નામ જિંદગી પણ છે.

હવે આણંદથી આગળ નીકળી બંધણી સુધી પહોચતા ઘણા લોકો નોકરી-ધંધે જવા માટે સીટી બસ ની રાહ જોઈને ઉભા હોય. તેમના ટીફીન અને સાથે રાખેલી બેગ કે થેલી પણ શહેર વાળા લોકો કરતા અલગ જ હોય. તેમનો પહેરવેશ પણ અલગ હોય. છોકરાઓ સ્કુલે ચાલીને જતા હોય કાતો તેમના મમ્મી-પપ્પા સાથે ચાલતા જતા હોય અને જોડે એક થેલીમાં ચોપડા હોય. જયારે બીજી બાજુ ખેતી કરનારા લોકો ટ્રેક્ટર લઇને ખેતરમાં જતા હોય. વળી કોઈ ખેતરની રખેવાળી કરવા માટે ખંભા ઉપર લાકડી મૂકી, તેની ઉપર હાથ વીટાળી અને ખેતરની વચ્ચે પડતી સાંકડી કેડી પર ચાલ્યા જતા હોય. મને આ દ્રશ્ય જોવાનું ખુબ જ ગમે. આમાં એક વાર મેં એક જુવાન અને એક ઉમર વાળા બે જણને ખેતરમાં હળ ચલાવતા જોયા. એમાં જે જુવાન છોકરો હતો એ હળ ખેચતો હતો અને પેલા થોડા મોટી ઉમરના ભાઈ પાછળથી ધક્કો મારતા હતા. જેમ શહેરમાં છોકરો તેના પિતાને ધંધામાં મદદ કરે તેમજ તે છોકરો તેના પિતાને ખેતીમાં મદદ કરતો હોય તેવું મને લાગ્યું. આ ઉપરાંત ભરવાડ ગાયો-ભેસો ચરાવા લઈને નીકળ્યા હોય અને રસ્તો બંધ થઇ ગયો હોય તેવા દ્રશ્યો પણ જોવા મળે. અને મારો ટ્રાવેલિંગ સમય સવારે ૭.૩૦ થી ૮.૩૦ નો હોય છે, એટલે આ બધું અચૂક જોવા મળે. આ ઉપરાંત સ્ત્રીઓ ઘરના ફળિયામાં છાણા લીપતી હોય, છોકરાઓ રમતા હોય, ભાભાઓ ખાટલામાં બેઠા બેઠા બીડીઓ પીતા હોય, આવા ઘણા દ્રશ્યો જોવા મળે. પણ રોજ જોવા મળતું એક દ્રશ્ય દિલમાં ડૂમો ભરી મુકે છે. આ બધાની વચ્ચે કેટલાક બાળકો કે જે લગભગ ૮ થી ૧૦ વર્ષ સુધીના હશે, તેઓ સવાર સવાર માં કેડમાં બેડા લઈને પાણી ભરવા જતા હોય છે. અને એથીય વધારે ત્યારે લાગી આવે કે જયારે તેઓ બેડા લઈને જતા હોય ત્યારે ઘરના વડીલ પુરુષો ખાટલામાં બેઠા બેઠા વહટીઓ ( ખોટી પંચાતો ) કરતા હોય.

હવે આ તો રોજનું થયું, પણ એક વાર ગઢડા જવાનું નક્કી કર્યું. એ સારંગપુરથી આગળ આવેલું સ્વામિનારાયણ ભગવાનનું પોતાનું ગામ છે. ( કેમકે ભગવાન છપૈયામાં નથી રહ્યા એટલું ગઢડામાં રહ્યા છે. અને  ભગવાને પોતે કહેલું કે હું ગઢડાનો અને ગઢડુ મારે એ કદી નથી મટવાના, આજની તારીખે પણ તેનું આખું નામ ગઢડા – સ્વામિનારાયણ છે.) મને ત્યાના મંદિર પ્રત્યે પહેલેથી જ ઘણો લગાવ છે. તે આણંદથી લગભગ ૧૯૦ કી.મી. થાય. તો સવારની બસ માં જવાનું નક્કી કર્યું, શરૂઆતની એકાદ કલાકની મુસાફરી તો અંધારામાં જ કરી. અજવાળું થયા પછી રસ્તામાં આવતા ગામડાઓ અને ખેતરોને માણવાનું શરુ કરી દીધું. ત્યાના લોકોની રહેણીકરણી અને બોલી અમારા ચરોતરવાસીઓ કરતા ઘણી અલગ પડે. ત્યાના લોકોનો પહેરવેશ, ભાષા બધું જ અલગ. મેં જોયું ત્યાં લગભગ દરેક ભાભા ( ઘરડા દાદાને અપાતું ઉપનામ ) ના હાથમાં ડાંગ હોયજ. બીજી એક આશ્ચર્યની વાત એ કે ત્યાં ધૂળ ખુબજ ઉડે, તો પણ ત્યાના પુરુષો અને ખાસ કરીને ભાભાઓ સફેદ કપડા પહેરવાનો જ આગ્રહ રાખે. હવે આ બધાની સાથે સાથે ત્યાના લોકોની મુસાફરી કરવાની પદ્ધતિઓ પણ બદલાતી રહે. ત્યાના લોકો વધારે પડતી ૧૧ નંબરની બસ નો ઉપયોગ કરે. ( ખરેખર આવી કોઈ બસ નથી, પણ આતો હું નાનો હતો ત્યારે ઘરે એવું કહેતાકે આપડે તો આપડા બે પગ એટલે ૧૧ નંબરની બસ છે જ ને? બીજા શાની જરૂર છે? ચાલવા માંડો….) અને જો મુસાફરી કરવાની હોયત તો બુલેટ છકડા વધારે વપરાય.

બુલેટની અસલ તાકાત એ છકડામાં ભરેલા લોકો જોઇને લગાવી શકાય. હું ઘણા સમય પહેલા એમાં એક વાર બેઠો હતો, પણ મને તો એ પાછળની બાજુએ નમે એટલે બીક લાગે. પણ એ બધાની પણ એક મજા છે. આ બધું જોતા અને માણતા ક્યારે હું ગઢડા પહોચી ગયો, તેની ખબરજ ના પડી.

આમતો ચાલતી કા નામ ગાડી છે, પણ જિંદગી પણ ચાલતી જ રહે છે ને ? અટકી જાય તો એ જિંદગી ના કહેવાય. એટલે જ તો ….. ચલતી કા નામ જિંદગી…..

 

Picture Courtesy  :  Flickr

સરદાર એટલે સરદાર… અખંડ ભારત ના ઘડવૈયા….


આજથી લગભગ ૨ વર્ષ પહેલા સરદાર પટેલ વિષેની એક બુક “સરદાર એટલે સરદાર “ ખરીદી હતી. ગુણવંત શાહે લખેલી એ બુકમાં તેમના પત્રો, ભાષણો વિષે ખુબજ વિગતમા લખેલું છે. જયારે આઝાદી માટે ગાંધીજી સત્યાગ્રહો કરતા હતા ત્યારે તો સરદાર સાહેબ તેમની સાથે હતા જ, પણ આઝાદી મળ્યા પછી અથવાતો એમ કહી શકાય કે આઝાદી આપવાનું નક્કી કર્યા પછી, ૫૬૫ દેશી રજવાડાઓને ભેગા કરી એક અખંડ ભારત બનાવવું એ ખરેખર લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું હતું. એ કામ સરદારે ભારે કુનેહથી અને સમયસર પાર પાડ્યું, આઝાદી મળી ત્યારે ભારતની સ્થિતિ એક એવા ખેતર જેવી હતી, કે જે ખેતર વિશાળ તો હતું, પરંતુ એમાં ગુંઠા બે ગુંઠાના નાના મોટા અનેક ટુકડાઓ હતા. એ એવું ખેતર હતું જેના સીમાડા સ્પષ્ટ ન હતા. પરંતુ અંદર પડેલા ટુકડાઓની ફરતે તો વાડો હતી જ ! સરદારે આવી આડી અવળી પાથરેલી વાડો બહુ ઓછા સમયમાં ભૂસી નાખી અને ભારતના નકશાને જાળવી લીધો.

હવે આ વિલીનીકરણ કરવાના પ્રયત્નોમાં સરદારને માઉન્ટબેટન નો ઘણો સહકાર મળ્યો. વિલીનીકરણ માટેની એક મીટીંગની વાતચીતનો એક અંશ ખુબ સરસ છે.

સરદાર.   :   તમે જો ઝાડ પરથી બધાજ  સફરજન તોડીને ટોપલીમાં મને આપો તો હું લઉં, પણ જો બધાજ                               સફરજન ન હોય તો ન લઉં.                                                                                         માઉન્ટબેટન    : તમે મારે માટે ડઝન તો છોડશો ને ?  સરદાર : એ તો ઘણા કહેવાય, હું તમને બે                                                    આપીશ.                                                                                                                 માઉન્ટબેટન      : બહુ ઓછા કહેવાય.

થોડીક મીનીટો સુધી આ બંને જણ આની પર ચર્ચા કરતા રહ્યા અને છેલ્લે ૫૬૫ માંથી ૬ કરતા થોડાક વધારે પાકિસ્તાનમાં જોડાય એવું ઠર્યું. અને પછી ચાલુ થઇ વિલીનીકરણ ની પ્રક્રિયા.

હવે આમા હૈદરાબાદ, જુનાગઢ અને ભોપાળ જેવા મુસ્લિમ રાજ્યકર્તાઓને પાકિસ્તાનમાં જોડાવાની ઈચ્છા હતી અને ઝીણા તેમને પ્રોત્સાહન પણ આપતા હતા. ભારતમાં ન જોડવા બાબતે ભોપાળના નવાબ અને ઇન્દોરના મહારાજા વચ્ચે સમજુતી થયેલી કે આપણે જે નિર્ણય કરીશું તે સાથે મળીને વિચારીશું. પણ વી.પી. મેનન ની અનેક મુલાકાતો પછી ભોપાલના નવાબે ભારતમાં જોડાવવા માટે સહી કરી આપી, પણ તેણે પંદરમી ઓગસ્ટ સુધી એ વાત જાહેર ન કરવાની સરદારને વિનંતી કરી. આ બનાવ પછી ઇન્દોરના મહારાજાને દિલ્હી જવાનું થયું. એમની ટ્રેન દિલ્હી પહોચી ત્યાં સુધી એમણે નક્કી કરી રાખેલું કે સહી કરવી નથી. દિલ્હી સ્ટેશને પહોચ્યા પછી મહારાજાએ સરદારને સંદેશો પહોચાડ્યો કે તેઓ મહારાજને મળવા ઈચ્છતા હોય તો સ્ટેશને આવી શકે છે. સરદાર ન ગયા અને રાજકુમારી અમૃત કૌર ને મોકલ્યા. રાજકુમારી ગાંધીજી ના રાજવંશી અનુયાયી હતા. સરદાર જાણતા હતા કે જાજરમાન રાજકુમારીનો ભપકો મહારાજા આગળ ઉપયોગી થશે. રાજકુમારીને જોઇને તેઓ ખુશ તો થયા, પરંતુ થોડાક મુંજાયા પણ ખરા. તેમણે રાજકુમારીને પૂછ્યું : ‘ હું અહી છુ એવું તમે ક્યાંથી જાણ્યું ?’ છેવટે રાજકુમારીએ તેમેને સરદારને મળવા માટે માનવી લીધા, પણ હજી તેમની મુંજવણ નો પાર ન હતો, કેમકે તેમણે ભોપાલના નવાબ જોડે મૌખિક સંમતિ કરી હતી કે આપણે ૧૫ ઓગસ્ટે જ આપણા રાજ્યોને સ્વતંત્ર જાહેર કરીશું. તેથી તેમણે કહ્યું કે તેઓ ભોપાળના નવાબને મળીને જ સહી કરશે. અને છેવટે તેમને ભોપાળના નવાબની સહી બતાવવામાં આવી અને ત્યારે મહારાજાએ કશુય બોલ્યા વગર સહી કરી આપી.

આમ સરદારની કુનેહથી ભારતની વચ્ચોવચ આવેલા બે રાજ્યો ભારતમાં જોડાવવા માટે સંમત થઇ ગયા.
આ ઉપરાંત સરદારે સ્વીકારેલી શિસ્ત કેવી નમૂનેદાર હતી તેનો એક પ્રસંગ. સામાન્ય રીતે વિલીનીકરણ વખતે એવો નિયમ સ્વીકારયો હતો કે વસ્તીનું માળખું અને ભૌગોલિક સ્થાનને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રત્યેક રાજ્ય ભારત કે પછી પાકિસ્તાન સાથે જોડાઈ શકે. હવે “ કલાત “ ના ખાને અને બહાવલપુર ના નવાબે ભારત માં જોડાવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. પણ તેમની વસ્તી મોટેભાગે મુસ્લિમ હતી અને વળી તે બંને અનુક્રમે પાકિસ્તાનમાં અને ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ પર આવેલા હતા. તેથી સરદારે તેમને પાકિસ્તાનમાં જોડવા માટે સમજાવ્યા. કેમકે સરદાર પ્રમાણિકપણે પાકિસ્તાન સાથે ખોટું ઘર્ષણ ટાળવા માંગતા હતા.

આમ આવા તો કેટલાય કિસ્સા આ બુક માં લખેલા છે. જો આ બધા પ્રશ્નો હલ ન થયા હોત તો આજે ભારતનો નકશો કૈક અલગ જ હોત.

એટલે જ……   સરદાર એટલે સરદાર…….